آل طباطبا

خاندان شیعی امامی و زیدی که در طول 13 سده (از سده 2 تا 14 ق/ 8 تا 20م) در حجاز، عراق، یمن، هند، مصر، شام و ایران می زیستند و اکنون نیز شماری از شاخه های آن در جهان اسلام پراکنده اند...

نیای بزرگ آل طباطبا امام حسن بن علی(ع) (503ق/624-670م ) است و از این رو اینان به سادات حسنی نیز شهرت دارند ، نیای بزرگ آنان ابراهیم بن اسماعیل دیباج بن ابراهیم بن حسن بن حسن (ع) است ... طباطبائیان ایران تا آنجا که شناخته شده اند شیعی بوده اند.

دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج2، ص56 و 57

-----------------------------------

خاندان طباطبا

يكي دفتر است اين جهان اي پسر                            نوشته در آن نامها سر به سر

به نيكي نويس اندر آن نام خويش                             كه تا بهره يابي ز ايام خويش

خاندان طباطبا از ديرباز تا امروز معروفيت ويژه‌اي در بين تاريخ‌نگاران و نسب‌شناسان داشته‌اند.

اينان كه در برخي از منابع و مصادر به آل طباطبا شهره‌اند، خاندان شيعي امامي و زيدي هستند كه در طول سيزده سده از سده 2 تا 14ق در حجاز، عراق، يمن، هند، مصر، شام و ايران مي‌زيستند و اكنون نيز شماري از شاخه‌هاي آنان چونان شجره‌اي سترگ در جهان پراكنده‌اند.

اينان به يقين از لحاظ پدري، به امام حسن مجتبي(ع)(2 تا 50ق) دومين پيشواي شيعيان و فرزند ارشد اميرالمؤمنين و بانوي جهانيان حضرت زهرا(س) نسب به هم مي‌رسانند.

علماي نسب در اين مورد نوشته‌اند: دودمان امام حسن مجتبي(ع) از زيد و حسن مثني كه فرزندان آن حضرت هستند تا بدين روز باز مانده است.

حسن مثني تنها زخم‌ديده صحراي كربلا است كه از معركه جان به در برد و چون پس از پدرش امام حسن(ع) دومين فردي بود كهحسن نام داشت بهمثني يعنيحسن دوم شهره شد. وي در سال 97 هجري بر اثر زهري كه سليمان بن عبدالملك مروان، از خلفاي اموي، به او خورانيد در 53 سالگي در مدينه منوره به سجده شهادت افتاد.

اينك تاريخچه اشارت‌گونه از سلسله طباطبا را پيش چشم مي‌گشاييم:

حسن مثني شش پسر به نامهاي عبدالله، ابراهيم، داوود، جعفر و محمد داشت كه سه پسر اول از همسرش فاطمه دختر امام حسين(ع)( كه مادرش ام اسحاق دختر طلحة بن عبدالله است و از زنان اديب، دانشمند و نيايش‌گر زمان خود به شمار مي‌رفت و به دليل نيك‌رويي و جمال به حورالعين تشبيه مي‌كردند) و سه پسر اخير از مادران ديگر هستند.

عبدالله پسر بزرگ حسن مثني را به دليل اينكه شبيه پيامبر(ص) زيبا، كريم، سخي و قوي‌دل بود عبدالله محض خواندند. حسن برادر او نيز چون سومين حسن از دودمان خود بود به حسن مثلث شهره شد.

ابراهيم برادر ديگر عبدالله و سومين پسر حسن مثني را نيز چون سيدي با سخاوت و مناعت طبع و شرافت نسب بود ابراهيم غمر مي‌خواندند.

ابراهيم غمر نيز شش پسر داشت ولي نسل او فقط از پسرش اسماعيل ديباج باق‌ماند كه چون از حيث نيكومنظري زبانزد بود او را ديباج مي‌خواندند.

اسماعيل ديباج همراه پدرش ابراهيم غمر و عموهايش عبدالله محض و حسن مثلث و محمد ديباج و گروهي ديگر از سادات حسني كه جمعاً بيست تن بودند در جريان قيام محمدِ نفسِ زكيه و ابراهيم، پسران عبدالله محض در مقابل بني‌عباس سه سال در مدينه و دو سال در هاشميه پايتخت بني‌عباس در نزديكي كوفه به فرمان منصور دومين خليفه عباسي كه پسرعموي آنها به شمار مي‌رفت زنداني شدند. جمعي در آن زندان به سبب شكنجه‌هاي طاقت‌سوز و بقيه نيز با خراب كردن سقف زندان بر سرشان به شهادت رسيدند.

افرادي نيز از اين زندان رهايي يافتند كه از آن جمله اسماعيل ديباج بود. اين واقعه در سال 145ق اتفاق افتاده است. او بعدها در ماجرايفخ شركت جست و از آن پس گزارشي در تاريخ از او به ثبت نرسيده است(داستان فخ از اين قرار است كه حسين بن علي بن حسن مثلث پسرعموي اسماعيل ديباج با عده‌اي از سادات علوي در سال 169ق عليه حكومت عباسيان قيام كرد كه سپاه عباسيان آنان را در محلي به نامفخ واقع در حوالي مدينه شكست دادند و بيشتر آنان را به شهادت رسانيدند). از اسماعيل ديباج دو پسر باقي‌ماند. يكي به نامحسن تج و ديگري به نام ابراهيم طباطبا.

فرزندان اسماعيل ديباج هر دو در نهضت فخ شركت داشتند و حسن تج بيش از بيست سال در زندان عباسيان به سر برد و ابراهيم طباطبا از آن حادثه جان سالم به در برد.

اينان پس از ماجراي فخ در قرن دوم هجري از حجاز به سوي ايران هجرت كرده و از آن پس به ايران پاي نهادند و سكني گزيدند.

نجم‌الدين محمد عمري، نسب‌نگار شهير قرن پنجم هجري پيرامون شخصيت گران‌مايه جد سادات طباطبايي( ابراهيم طباطبا) مي‌نويسد: ابراهيم طباطبا مردي بزرگ بود و در ميان قوم خود بر ديگران تقدم داشت، شخصيت خود را آشكار ساخت و مردم را دعوت به حكومت مورد رضاي آل محمد(ص) مي‌كرد.

شيخ طوسي در كتاب رجال خود ابراهيم طباطبا را از اصحاب و راويان امام جعفر صادق(ع) شمرده است.  

به هر حال، آن دسته از فرزندان پيامبر(ص) كه از لحاظ پدري به ابراهيم طباطبا فرزند اسماعيل ديباج نسب مي‌رسانند، سادات طباطبا مي‌نامند. اينان از جانب پدر به امام حسن(ع) و جانب مادر به امام حسين(ع) منتهي مي‌شوند، از اين‌رو به آنان سادات حسني و حسيني نيز گفته مي‌شود.

آل طباطبا به خاطر داشتن شخصيت‌هاي سياسي دولتهايي را در پاره‌اي از مناطق اسلامي تأسيس كردند كه از آن جمله است: دولت بني طباطبا در كوفه كه حدود دو سال ادامه يافت و دولت بني طباطبا رسّي در يمن كه روزگار درازي ادامه يافت. به گفته سيد حسن امين از آغاز تا دگرگوني جديد در اوضاع سياسي و اجتماعي يمن 66 تن از اين دودمان فرمانروايي كردند.

هم اكنون سادات طباطبايي، در بيشتر كشورهاي اسلامي سكني دارند و از اين دومان افزون بر فاميل طباطبايي، خاندان‌ها و دانايان بزرگي پا به عرصه وجود نهاده‌اند كه خاندان حكيم، بروجردي، بحرالعلوم و مدرسي از آن جمله مي‌باشند.

ناملايمت‌ها و دشواري‌ها، رنج‌ها و تلخ‌كامي‌ها چونان لشكري به سوي خاندان طباطبا هجوم‌آور شده‌اند. در نتيجه با تحت فشار قرار گرفته علويان و شيعيان از سوي حكام عباسي، برخي از آنان پس از ماجراي طاقت‌سوز و دل‌خراش فخ( كه از نظرگاه امام جواد(ع) تلخ‌ترين پيشامد پس از واقعه كربلا براي بني فاطمه به شمار مي‌رود) آهنگ هجرت ساز كردند و به سوي دياري دوردست كوچيدند.

درپي بيدادگري‌هاي حكمرانان عباسي فرزندان ابراهيم طباطبا از سرزمين اصلي خود به سرزمين گسترده دامن اسلامي، دست يازيدند. اينك ما نيز هجرت آنان را پي مي‌گيريم تا دريابيم كه در كدامين ديار فرود آمده‌اند.

قاسم كه معروف بهرشيد است در يمن سكني گزيد و پس از او دودمانش در يمن و مصر و عراق پراكنده شدند. حسن پسر ديگر ابراهيم طباطبا در مصر به سر مي‌برد و سرسلسله چندين خانواده سادات طباطبا است.

احمد رئيس، پسر ديگر ابراهيم كه جد اعلاي سادات طباطبايي ايران و از اجداد دودمان مدرسي به شمار مي‌رود به ايران راه سپرد و چون چراغي روشني‌افزا آسمان ايران را روشني افزود.

نويسنده عمدة الطالب مي‌نويسد: احمد رئيس فرزند ابراهيم طباطبا دو پسر داشت، نام فرزندان او محمد و ابراهيم بود و از نظر اين نسابه دانشور، تمام بازماندگان احمد رئيس، به ابوالحسن، شاعر اصفهاني يعني محمد بن احمد بن محمد بن احمد باز مي‌گردند.

ابوالحسن شاعر اصفهاني از نياكان دودمان مدرسي و از نوادگان ابراهيم طباطبا است كه با هفت واسطه به امام حسن مجتبي(ع) نسبت به هم مي‌رسانند.

نويسندهتاريخ اردستان مي‌نويسد: آنچه از مطالعه سلسله انساب سادات طباطبا معلوم مي‌گردد، سادات طباطبايي اصفهان و اردستان و زواره و نطنز و نايين و كاشان و يزد و قم و بروجرد و قهپايه و آذربايجان و خلاصه تمام شهرهاي ايران از احفاد احمد بن ابراهيم طباطبا ملقب به رئيس و مكنا به ابوالعباد، كه در اصفهان متولد گرديده محسوب مي‌شوند.

از آنجا كه شهرهاي زواره و اردستان در سده‌هاي نخست اسلامي موقعيت ويژه و آباداني داشته، اندك اندك سادات طباطبايي ساكن اصفهان كه از نسل طاهر بن علي نواده ابوالحسن شاعر اصفهاني بودند بدان جا روي مي‌آورند و آنجا را براي سكونت انتخاب مي‌كنند.

عامل مهم ديگري كه سادات طباطبايي از نسل طاهر را بدان سوي راهنمون كرد موقوفاتي بود كه حاكم عالم دوست و متمكن اصفهان(احمد بن محمد بن رستم قرشي) براي آنان در زواره در نظر گرفته بود. در اينجا ذكر حكايتي از حاكم اصفهان كه برخي تواريخ از آن گزارش شده‌است خالي از لطف نيست.

حاكم اصفهان كه مردي نابارور بود، نذر مي‌كند كه اگر خداوند فرزندي به او عنايت كند او را با يكي از سادات طباطبا پيوند دهد و از اين‌رو خداوند دختري به نامفاطمه بدو عنايت مي‌كند و فاطمه به حباله نكاح شهاب الدين علي درمي‌آيد و ثمره اين ازدواج طاهر است كه با نه واسطه به امام حسن مجتبي(ع) نسبت مي‌رساند.

فرزندان طاهر و فاطمه را سادات زواره‌اي نامند. سادات زواره‌اي در شهر زواره كه به خاطر مركزيت آن براي سادات بهمدينة السادات نيز معروف شده‌بود و تا اوايل قرن هفتم هجري به آسودگي، امنيت و آرامش مي‌زيستند. اما اين آسايش ديري نپاييد و آن روشن‌انديشان كه كوهي از دشواري را پشت سر نهاده‌بودند ديگربار مصيبتي سهمگين را پيش رو داشتند. چرا كه اين شهر چون ديگر شهرهاي ايران در اثر حمله مغول در اوايل قرن هفتم رو به ويراني نهاد و به ناچار ساكنان آن در اطراف زواره و نايين پراكنده شدند، هم‌چنين حمله افاغنه از عوامل اساسي ديگري بود كه سادات آن ديار را به ديگر شهرهاي ايران كوچ داد، ازجمله شهر يزد.(1)

 ---------------------------------------------------------------------------------------------------------پي نوشت :

(1) اقتباس از نسل نور نوشته محقق دانشمند حضرت حجت الاسلام و المسلمين حاج سيد محمد كاظم مدرسي  (مد ظله العالي)

مدیر سایت : جهت کسب اطلاعات بیشتر به دائره المعارف بزرگ اسلامی که بصورت دیجیتال در روی وب قرار دارد به آدرس زیر مراجعه فرمائید.

http://www.cgie.org.ir/shavad.asp?id=130&avaid=432

 

طباطبا
شجره نامه
کرامات
خاندان
علمای یزد
پایگاه های مذهبی
قصص
مقالات
زندگي نامه
خاطرات
پيوندها
نگارخانه
تماس با ما
صفحه اصلی
آرشیو

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

کليه حقوق  سایت متعلق به مدير سايت بوده و هر نوع برداشت از آن  شرعا و قانونا تنها با ذکرمنبع مجاز است